Czym jest vesting i dlaczego w sp. z o.o. wymaga umowy
W amerykańskich startupach vesting oznacza stopniowe nabywanie praw do udziałów. W polskiej spółce z o.o. udziały są objęte w pełni od dnia zapisania ich w umowie albo w akcie podwyższenia kapitału, więc nie da się ich „odblokowywać” w czasie bez dodatkowej konstrukcji. Dlatego vesting odtwarza się kontraktowo, a nie ustawowo.
Najczęściej spotyka się dwa mechanizmy. Pierwszy to prawo odkupu: jeśli wspólnik przestaje pracować dla spółki, pozostali mogą kupić jego udziały po wartości nominalnej lub po wartości z dnia odejścia pomniejszonej o dyskonto. Drugi to zobowiązanie warunkowe: wspólnik zobowiązuje się przenieść część udziałów na rzecz spółki albo wspólników, jeśli nie spełni warunków współpracy.
Cliff i okres nabywania, czyli liczby, które trzeba ustalić
Standardem rynkowym jest cztery lata nabywania z rocznym cliffem. Do końca pierwszego roku odchodzący wspólnik traci prawa do całości przyznanego pakietu, a po cliffie nabywa 25 proc. i potem miesięcznie równe części. To wzorzec zaczerpnięty z rynku amerykańskiego, nie przepis, więc w polskiej umowie można wybrać krótszy okres albo cliff 6 miesięcy.
- długość okresu nabywania, zwykle od trzech do czterech lat,
- cliff, po którym wspólnik nabywa pierwszą część pakietu,
- częstotliwość nabywania po cliffie, najczęściej co miesiąc albo co kwartał,
- cena odkupu nienabytych udziałów, zwykle wartość nominalna,
- przyspieszenie w razie sprzedaży spółki, tak zwane acceleration.
Good leaver i bad leaver
Nie każde odejście jest takie samo. Dobra umowa rozróżnia „good leavera”, czyli osobę, która odchodzi z przyczyn niezależnych od siebie, na przykład choroby, od „bad leavera”, który łamie zakaz konkurencji albo porzuca projekt. Dla good leavera cena odkupu nabytych udziałów to wartość rynkowa. Dla bad leavera jest niższa, często nominalna.
Definicje trzeba pisać konkretnie. Zapis „naruszenie obowiązków” bez wyliczenia kończy się sporem. Lepiej wymienić zdarzenia: wypowiedzenie współpracy w okresie cliffu, naruszenie zakazu konkurencji, prawomocny wyrok za przestępstwo gospodarcze.
Gdzie wpisać vesting w dokumentach spółki
Najlepiej w umowie wspólników, a nie w umowie spółki. Umowa spółki trafia do KRS i jest jawna, a umowa wspólników zostaje poufna i można ją zmienić bez udziału sądu rejestrowego. Jeśli chcesz, żeby prawo odkupu było skuteczne wobec nabywcy udziałów, trzeba je dodatkowo odzwierciedlić w umowie spółki albo w ograniczeniu zbywalności udziałów.
Wzór takiej umowy składa kreator umowy wspólników. Wspólnik, który wnosi tylko pracę, powinien przejrzeć też zapisy o wkładach, bo w spółce z o.o. praca nie może być wkładem, co omawiamy w porównaniu prostej spółki akcyjnej i spółki z o.o.
Vesting a podatki i księgowość
Przy odkupie udziałów po cenie niższej niż rynkowa po stronie spółki pojawiają się skutki księgowe, a po stronie wspólnika rozliczenie zbycia. Przy umownym przeniesieniu udziałów podatek od czynności cywilnoprawnych wynosi 1 proc. wartości rynkowej, płaci go kupujący. Warto uzgodnić z księgową, kto jest stroną transakcji i kiedy powstaje obowiązek rozliczenia. Szczegóły zależą od konstrukcji, więc zapisz w umowie, kto odkupuje udziały i na jakiej podstawie.
Gdy odkup się zdarza, zmienia się lista wspólników. Aktualizujesz księgę udziałów, a przy rozwoju spółki wracasz do tabeli kapitalizacji. Jak uporządkować udziały i pulę dla pracowników, pokazuje nasz kreator cap table i ESOP. Cały program krok po kroku opisujemy w tekście ESOP w spółce z o.o.
Jak sprawdzić drugą stronę przed podpisaniem
Przed podpisaniem umowy wspólników z nowym partnerem lub inwestorem warto zobaczyć, w jakich spółkach pełnił funkcje i kiedy z nich odchodził. Takie informacje znajdziesz, sprawdzając powiązania osób ze spółkami w KRS. Jeśli ktoś trzy razy w ciągu dwóch lat porzucał zarząd, lepiej wpisać w umowie dłuższy cliff.
Najczęstsze błędy przy ustawianiu vestingu
Pierwszy błąd to ustalenie okresu nabywania bez zapisu, co się dzieje z udziałami przy sprzedaży całej spółki. Bez przyspieszenia założyciel może stracić część pakietu w dniu exitu. Drugi błąd to brak limitu czasu na skorzystanie z prawa odkupu. Jeśli zespół nie ma terminu, spór o tę kwestię trwa latami. Trzeci błąd to kopiowanie amerykańskich dokumentów bez dostosowania do kodeksu spółek handlowych: tłumaczenie „restricted stock” nie tworzy skutecznego zapisu w polskiej spółce z o.o.
Dlatego dobrze zacząć od gotowego szablonu z klauzulami dostosowanymi do prawa polskiego i dopiero potem dopisywać liczby. Kreator pyta o okres, cliff, definicje leaverów i cenę odkupu, a na końcu składa jedną umowę z aneksem dla każdego wspólnika.
Dokument, o którym mowa w artykule, składa kreator: Umowa wspólników.